Nhưng câu hỏi trở nên rắc rối hơn nhiều khi ta tự hỏi: liệu thực tại có tồn tại theo đúng nghĩa của nó nếu không có bất kỳ ai quan sát, đo lường hay trải nghiệm nó?
Quan sát có vai trò gì trong việc xác định thực tại?
Chúng ta thường nghĩ quan sát chỉ là hành động thụ động, ghi nhận những gì đã tồn tại sẵn. Nhưng trong nhiều bối cảnh khoa học và triết học, quan sát lại đóng vai trò chủ động hơn thế.
Một sự kiện chỉ trở thành “xác định” khi có một hệ thống ghi nhận nó. Trước đó, nó tồn tại dưới dạng khả năng, không phải một trạng thái rõ ràng.
Nếu không ai nhìn, điều gì đang xảy ra?
Hãy tưởng tượng một sự kiện diễn ra ở nơi không có bất kỳ sinh vật có ý thức nào. Không có mắt nhìn, không có thiết bị đo, không có bộ nhớ ghi lại. Chúng ta có xu hướng nói rằng sự kiện đó vẫn xảy ra.
Nhưng tuyên bố này dựa trên niềm tin rằng thực tại tồn tại độc lập với trải nghiệm, chứ không phải trên trải nghiệm trực tiếp.
Thực tại khách quan hay tập hợp của trải nghiệm?
Một góc nhìn cho rằng thực tại là thứ tồn tại độc lập, và ý thức chỉ là người quan sát muộn màng. Góc nhìn khác lại cho rằng thực tại chỉ có ý nghĩa khi được trải nghiệm.
Nếu không có bất kỳ trải nghiệm nào, khái niệm “tồn tại” có thể trở nên rỗng, vì không có gì để phân biệt giữa có và không.
Ý thức có tạo ra thực tại không?
Câu hỏi này không ngụ ý rằng ý thức tạo ra thế giới từ hư không, mà rằng ý thức có thể là điều kiện cần để thế giới trở nên có nghĩa.
Một thực tại không được trải nghiệm có thể vẫn tồn tại theo một nghĩa nào đó, nhưng nó không phải là thực tại mà chúng ta biết hay có thể nói về.
Giới hạn của câu hỏi nằm ở đâu?
Bất kỳ câu trả lời nào cũng phải được đưa ra từ góc nhìn của một chủ thể đang quan sát. Chúng ta không thể bước ra ngoài mọi trải nghiệm để kiểm chứng một thực tại hoàn toàn không có người quan sát.
Điều này khiến câu hỏi tự xoắn vào chính nó: để hỏi về thực tại không có quan sát, ta buộc phải quan sát.
Vì sao câu hỏi này không có đáp án cuối cùng?
Khoa học có thể mô tả cách thế giới vận hành khi được đo lường, nhưng không thể nói điều gì xảy ra khi không có bất kỳ phép đo nào.
Triết học có thể phân tích khái niệm tồn tại, nhưng không thể tách rời hoàn toàn khỏi trải nghiệm chủ quan. Hai hướng tiếp cận gặp nhau ở một điểm mờ không thể vượt qua.
Kết luận
Có thể thực tại vẫn tồn tại khi không có ai quan sát, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nó tồn tại theo cách mà chúng ta có thể hiểu.
Câu hỏi này không nhằm phủ nhận thế giới, mà nhắc chúng ta rằng những gì ta gọi là “thực tại” luôn gắn chặt với vị trí của người đang trải nghiệm nó.
