Thực ra không phải thế giới thay đổi. Thứ thay đổi là bộ não của bạn. Hiện tượng này được gọi là Baader–Meinhof Effect, hay còn gọi là ảo giác tần suất, khi bạn tin rằng một thứ xuất hiện nhiều hơn chỉ vì bạn vừa mới chú ý đến nó.
Thế giới không nhiều lên, sự chú ý của bạn thì có
Trước khi bạn biết đến một khái niệm, não bộ xem nó là nhiễu. Nó đi ngang qua mắt bạn mỗi ngày nhưng không được ghi nhận. Ngay khi bạn nhận thức được sự tồn tại của nó, não lập tức gắn cho nó một nhãn quan trọng.
Từ thời điểm đó, mỗi lần bạn gặp lại thông tin tương tự, não sẽ kéo nó ra phía trước và nói: “Này, cái này quen nè”. Cảm giác quen thuộc lặp đi lặp lại tạo ra ảo giác rằng tần suất của nó tăng lên, dù thực tế không hề thay đổi.
Hai cơ chế cùng lúc đánh lừa bạn
Baader–Meinhof Effect không hoạt động một mình. Nó thường đi kèm với hai cơ chế nhận thức quen thuộc.
Thứ nhất là sự chú ý có chọn lọc. Não bạn không thể xử lý mọi thứ xung quanh, nên nó chỉ giữ lại những gì được đánh dấu là liên quan. Một khi đã được gắn cờ, thông tin đó sẽ liên tục được ưu tiên.
Thứ hai là xác nhận chủ quan. Mỗi lần bạn nhìn thấy lại điều đó, bạn coi đó như bằng chứng rằng cảm giác ban đầu của mình là đúng, rằng “đúng là dạo này cái này xuất hiện nhiều thật”.
Vì sao hiệu ứng này khiến bạn tin nhảm mà không hay biết?
Khi một thứ liên tục đập vào mắt bạn, não bắt đầu ngầm giả định rằng nó quan trọng, phổ biến, hoặc có ý nghĩa đặc biệt. Đây là mảnh đất màu mỡ cho tin đồn, trào lưu và niềm tin thiếu căn cứ.
Bạn không tin vì nó đúng. Bạn tin vì bạn thấy nó quá nhiều. Và mỗi lần bạn chú ý, bạn lại vô tình củng cố vòng lặp đó.
Mạng xã hội làm hiệu ứng này mạnh gấp nhiều lần
Thuật toán không tạo ra Baader–Meinhof Effect, nhưng nó khuếch đại nó rất giỏi. Khi bạn dừng lại xem một nội dung, tương tác với nó, hoặc chỉ đơn giản là đọc lâu hơn bình thường, hệ thống sẽ cho bạn xem thêm những thứ tương tự.
Kết quả là một vòng lặp kín: bạn chú ý, thuật toán đẩy thêm, bạn lại càng chú ý hơn. Ranh giới giữa “thứ mình tình cờ thấy” và “thứ ở khắp mọi nơi” dần biến mất.
Làm sao để không bị ảo giác tần suất dẫn dắt?
- Nhận diện cảm giác “tự nhiên thấy nhiều” Khi bạn có suy nghĩ này, hãy dừng lại và tự hỏi liệu có bằng chứng thực tế nào cho việc tần suất thật sự tăng lên hay không.
- Phân biệt giữa chú ý và phổ biến Một thứ xuất hiện nhiều trước mắt bạn không có nghĩa là nó quan trọng với số đông.
- Giữ khoảng cách với thuật toán Việc chủ động đa dạng hóa nguồn thông tin giúp não không bị nhốt trong một vòng lặp quen thuộc.
Kết luận
Không phải mọi thứ bạn thấy ở khắp nơi đều thật sự phổ biến. Đôi khi, đó chỉ là bộ não đang nhắc bạn rằng nó vừa học được một điều mới.
Hiểu được Baader–Meinhof Effect không khiến bạn ngừng thấy những sự trùng hợp kỳ lạ, nhưng nó giúp bạn bớt gán cho chúng những ý nghĩa mà chúng không hề có.
